“हॅशटॅग, पोस्ट आणि समर्थनाचा पूर… पण जंतर-मंतरवरील लढाई एकाकीच? सोनाक्षी बोलली, जगाने दखल घेतली… तरी देशात जनआंदोलन का उभे राहत नाही?”

सत्यमेव जयते न्यूज डॉट कॉम

नवी दिल्ली |

NEET परीक्षा पेपरफुटी प्रकरणी केंद्रीय शिक्षण मंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याच्या मागणीसाठी पद्मश्री पुरस्कार विजेते, ज्येष्ठ समाजसुधारक आणि पर्यावरण कार्यकर्ते सोनम वांगचुक गेल्या १९ दिवसांपासून दिल्लीतील जंतर-मंतर येथे उपोषण करत आहेत. उपोषणामुळे त्यांची प्रकृती दिवसेंदिवस खालावत असताना अभिनेत्री सोनाक्षी सिन्हाने उघडपणे त्यांना पाठिंबा जाहीर केला आहे. अमेरिकेतील ‘हिंदू फॉर ह्युमन राइट्स’ या संघटनेनेही या आंदोलनाची दखल घेत पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी तातडीने संवाद साधावा, असे आवाहन केले आहे. मात्र, सोशल मीडियावर मोठ्या प्रमाणात सहानुभूती व्यक्त होत असली तरी प्रत्यक्ष जंतर-मंतरवर व्यापक जनसहभाग दिसत नसल्याचे चित्र समोर येत आहे.

आजच्या डिजिटल युगात कोणत्याही आंदोलनाला काही तासांत लाखो व्ह्यूज, हजारो पोस्ट आणि असंख्य हॅशटॅग मिळतात. फेसबुक, एक्स, इन्स्टाग्राम आणि युट्यूबवर समर्थनाचा पूर उसळतो. पण त्याच आंदोलनासाठी प्रत्यक्ष मैदानात किती लोक उभे राहतात, हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरत आहे. सोनम वांगचुक यांच्या आंदोलनाने सोशल मीडियावरील सहानुभूती आणि रस्त्यावरच्या लोकचळवळीतील वाढती दरी पुन्हा एकदा अधोरेखित केली आहे.

यापूर्वी या आंदोलनाकडे मर्यादित लक्ष असताना, अभिनेत्री सोनाक्षी सिन्हाने “मी आता गप्प बसू शकत नाही” असे म्हणत स्पष्ट भूमिका घेतली. सरकारने सोनम वांगचुक यांच्याशी संवाद साधावा, अशी मागणी करत तिने विद्यार्थ्यांच्या प्रश्नावर आवाज उठवण्याचा अधिकार प्रत्येकाला असल्याचेही सांगितले. तिच्या या भूमिकेनंतर आंदोलनाची चर्चा पुन्हा राष्ट्रीय स्तरावर सुरू झाली.

देशात आंदोलनाला अपेक्षित प्रतिसाद मिळत नसतानाच अमेरिकेतील ‘हिंदू फॉर ह्युमन राइट्स’ या संघटनेने सोनम वांगचुक यांच्या प्रकृतीबाबत तीव्र चिंता व्यक्त केली. त्यांनी सरकारने आंदोलकांशी त्वरित संवाद साधून परीक्षा व्यवस्थेत उत्तरदायित्व आणि पारदर्शकता सुनिश्चित करावी, अशी मागणी केली आहे. त्यामुळे या आंदोलनाची दखल देशाच्या सीमांपलीकडेही घेतली जात असल्याचे स्पष्ट झाले आहे.

दरम्यान, सलग १९ दिवस अन्नत्याग केल्यामुळे सोनम वांगचुक यांची प्रकृती चिंताजनक बनली आहे. अवघ्या १८ दिवसांत त्यांचे सुमारे ८.९ किलो वजन घटून ५७.१५ किलोवर आले आहे. डॉक्टरांच्या मते ते शुद्धीवर असले तरी दीर्घकाळ उपोषणाचा त्यांच्या अंतर्गत अवयवांवर गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.

या आंदोलनाच्या निमित्ताने आणखी एक प्रश्न चर्चेत आला आहे. सोशल मीडियावर लाखो लोक समर्थन व्यक्त करतात, पोस्ट शेअर करतात, हॅशटॅग ट्रेंड करतात; मात्र त्याचे प्रत्यक्ष लोकचळवळीत रूपांतर का होत नाही? सार्वजनिक प्रश्नांवर मत व्यक्त करण्यापलीकडे प्रत्यक्ष सहभागाची तयारी कमी होत चालली आहे का? अशी चर्चा विविध स्तरांतून सुरू झाली आहे.

सोनाक्षी सिन्हाने भूमिका घेतली, आंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार संघटनांनी चिंता व्यक्त केली; मात्र देशातील अनेक प्रभावी राजकीय नेते, चित्रपटसृष्टीतील मान्यवर, समाजसेवक, साहित्यिक, विचारवंत आणि पत्रकार यांच्याकडून तुलनेने मर्यादित प्रतिक्रिया आल्याचेही अनेकांचे निरीक्षण आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या भवितव्याशी संबंधित अशा प्रश्नांवर समाजातील प्रभावी व्यक्तींनी अधिक सक्रियपणे भूमिका घ्यावी, अशी चर्चाही आता जोर धरू लागली आहे.

सोनम वांगचुक यांचे आंदोलन आता केवळ NEET पेपरफुटी किंवा एका मंत्र्याच्या राजीनाम्याच्या मागणीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. डिजिटल पाठिंबा आणि प्रत्यक्ष लोकसहभाग यांतील दरी, सार्वजनिक प्रश्नांवरील सामाजिक संवेदनशीलता आणि लोकशाहीतील संवादाची गरज या व्यापक मुद्द्यांनाही या आंदोलनाने पुन्हा एकदा केंद्रस्थानी आणले आहे.

……