बॉलिवूडचा सुवर्णकाळ एका गाण्यात….गीतकार आनंद बक्षी यांच्या शब्दांची अनोखी जादू

हिंदी चित्रपटसृष्टीत हजारो गाणी लिहून श्रोत्यांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणारे महान गीतकार म्हणजे आनंद बक्षी. साधे, सहज आणि थेट मनाला भिडणारे शब्द हे त्यांच्या लेखनाचे वैशिष्ट्य होते. त्यांच्या अफाट गीतसंपदेमध्ये एक गाणे विशेष लक्ष वेधून घेते. “मेरे जीवन साथी, प्यार किये जा…”. या गाण्याची खासियत म्हणजे या एकाच गीतामध्ये तब्बल ७५ हिंदी चित्रपटांची नावे अत्यंत कल्पकतेने आणि सहजतेने गुंफलेली आहेत. गाणे ऐकताना ही नावे इतक्या नैसर्गिकरीत्या ओळींमध्ये मिसळलेली आहेत की ती वेगवेगळी चित्रपटांची नावे आहेत हे लगेच लक्षातही येत नाही. त्यामुळे हे गीत केवळ एक प्रेमगीत न राहता हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या सुवर्णकाळाला दिलेली एक सुंदर काव्यमय आदरांजली ठरते.

या गीतामध्ये अनेक लोकप्रिय चित्रपटांची नावे शब्दांच्या खेळातून ओळींमध्ये येतात. त्यामध्ये मेरे जीवन साथी, प्यार किये जा, जवानी दीवानी, खूबसूरत, जिद्दी, पडोसन, सत्यम शिवम सुंदरम, झूठा कहीं का, हरे रामा हरे कृष्णा, चार सौ बीस, आवारा, दिल ही तो है, आशिक हूँ बहारों का, तेरे मेरे सपने, तेरे घर के सामने, आमने सामने, शादी के बाद, हमारे तुम्हारे, खेल खेल में, शोर, जॉनी मेरा नाम, चोरी मेरा काम, राम और श्याम, बंडलबाज, मिलन, गीत गाता चल, प्यार का मौसम, बेशरम, इश्क इश्क इश्क, नॉटी बॉय, ब्लफ मास्टर, ये रास्ते हैं प्यार के, चलते चलते, मेरे हमसफर, दिल तेरा दीवाना, दीवाना मस्ताना, छलिया, अंजाना, पगला कहीं का, आशिक बेगाना, लोफर, अनाड़ी, बढ़ती का नाम दाढ़ी, चलती का नाम गाड़ी, जब प्यार किसी से होता है, जब याद किसी की आती है, दिल दिया दर्द लिया, झनक झनक पायल बाजे, गीत गाया पत्थरों ने, सरगम यांसारख्या अनेक चित्रपटांची नावे येतात. त्यामुळे हे गाणे म्हणजे जणू हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या सुवर्णकाळातील चित्रपटांचा एक सुंदर शब्दकोलाजच वाटतो.

आनंद बक्षी यांचा जन्म 21 जुलै 1930 रोजी Rawalpindi येथे झाला. त्यांचे पूर्ण नाव आनंद प्रकाश बक्षी असे होते. भारताच्या फाळणीनंतर त्यांचे कुटुंब भारतात आले. सुरुवातीच्या काळात त्यांनी भारतीय सैन्यात नोकरी केली, पण गीतलेखनाची आवड त्यांना सतत मुंबईकडे खेचत होती. शेवटी त्यांनी चित्रपटसृष्टीत प्रवेश करण्याचा निर्णय घेतला आणि संघर्षातून आपले स्थान निर्माण केले. पुढे त्यांनी जवळपास ६०० हून अधिक चित्रपटांसाठी ४००० पेक्षा अधिक गाणी लिहिली. त्यांच्या गाण्यांची खासियत म्हणजे साधी भाषा, भावपूर्ण शब्द आणि सामान्य माणसाच्या भावनांना भिडणारा आशय. 30 मार्च 2002 रोजी त्यांचे मुंबई येथे निधन झाले, पण त्यांच्या गीतांचा वारसा आजही तितकाच जिवंत आहे.

आनंद बक्षी यांच्या आयुष्यातील एक रंजक किस्सा देखील सांगितला जातो. मुंबईत सुरुवातीच्या काळात ते अनेक संगीतकार आणि निर्मात्यांकडे काम मागण्यासाठी जात असत, पण त्यांना वारंवार नकार मिळत होता. एकदा एका संगीतकाराने त्यांना सांगितले की तुमची गाणी खूप साधी आहेत. त्यावर आनंद बक्षी हसत म्हणाले, “माझी गाणी साधी आहेत म्हणूनच ती लोकांच्या लक्षात राहतील.” पुढे हेच खरे ठरले. त्यांच्या साध्या आणि मनाला भिडणाऱ्या शब्दांनी लाखो श्रोत्यांची मने जिंकली.

एका गाण्यात तब्बल ७५ चित्रपटांची नावे गुंफण्याचा प्रयोग हा त्यांच्या अफाट कल्पकतेचा आणि शब्दांवरील प्रभुत्वाचा पुरावा आहे. “मेरे जीवन साथी” सारख्या गीतातून आनंद बक्षी यांनी सिद्ध केले की खरा गीतकार केवळ गाणी लिहीत नाही, तर शब्दांमधून संपूर्ण चित्रपटसृष्टीचा इतिहासही रंगवू शकतो. त्यामुळेच हिंदी चित्रपटसृष्टीत आनंद बक्षी यांचे नाव आजही अत्यंत आदराने आणि अभिमानाने घेतले जाते.