विचारांच्या ज्योतितून कायद्याचा दीप : राजा राम मोहन रॉय आणि लॉर्ड विल्यम बेंटिक, सती प्रथेच्या अंतामागे दोन व्यक्तिमत्त्वांच्या विचारांचा संगम

भारतीय समाजाच्या इतिहासात काही लढाया तलवारीने जिंकल्या गेल्या नाहीत; त्या विचारांनी जिंकल्या गेल्या. सती प्रथेच्या विरोधातील लढा हा तसाच होता. एका बाजूला होता समाजमनाला हलवणारा विचारवंत राजा राम मोहन रॉय; आणि दुसऱ्या बाजूला होता प्रशासनाच्या शक्तीने निर्णय घेणारा शासक लॉर्ड विल्यम बेंटिक. या दोघांची भेट ही केवळ दोन व्यक्तींची भेट नव्हती, तर विवेक आणि शासन यांचा संगम होता.

राजा राम मोहन रॉय यांचा जन्म २२ मे १७७२ रोजी बंगालमधील राधानगर येथे एका सुसंस्कृत पण परंपरावादी ब्राह्मण कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील रामकांत रॉय धार्मिक वृत्तीचे होते, तर आई तारिणी देवी यांनी संस्कारांचा वारसा दिला. घरातील वातावरण धार्मिक होते; पण त्याचबरोबर राम मोहन रॉय यांच्या मनात प्रश्न विचारण्याची ताकदही होती. संस्कृत, फारसी, अरबी अशा अनेक भाषांचा अभ्यास करताना त्यांनी धर्मग्रंथ समजून घेतले; आणि तेवढ्याच तीव्रतेने समाजातील क्रूर वास्तवही पाहिले.

त्यांच्या आयुष्यातील सर्वांत हळवा कोपरा म्हणजे स्त्रीवेदनेविषयीची संवेदना. सतीच्या ज्वाळांत होरपळणाऱ्या विधवेचा आक्रोश, तिच्या मनाविरुद्ध चाललेली निर्दयी परंपरा आणि त्या वेदनेसमोर गप्प उभा असलेला समाज या सगळ्याने राम मोहन रॉय यांच्या अंतरात्म्याला चटका लावला. तेव्हाच त्यांच्या विचारांना दिशा मिळाली. त्यांनी सती ही धर्माची नव्हे, तर अमानुषतेची प्रथा आहे, असे स्पष्टपणे मांडायला सुरुवात केली. त्यांनी लेखन केले, याचिका दिल्या, तर्क मांडले, लोकमत जागे केले. १८२९ मध्ये सतीविरोधी निवेदनही त्यांनी केले होते.

दुसरीकडे, लॉर्ड विल्यम बेंटिक यांचा जन्म १४ सप्टेंबर १७७४ रोजी इंग्लंडमध्ये एका प्रतिष्ठित घराण्यात झाला. त्यांचे वडील विल्यम कॅव्हेंडिश-बेंटिंक हे ब्रिटनचे पंतप्रधान होते. त्यामुळे बेंटिक यांना प्रशासन, सत्ता आणि जबाबदारी यांचे संस्कार घरातूनच मिळाले. पण त्यांना वेगळे ठरवणारी गोष्ट म्हणजे त्यांच्या मनातील मानवतावादी हळवेपणा. भारतात गव्हर्नर जनरल म्हणून आल्यानंतर त्यांनी सतीच्या असंख्य घटनांची माहिती घेतली. एका बाजूला प्रशासनिक धोका, दुसऱ्या बाजूला परंपरावाद्यांचा विरोध, आणि तिसऱ्या बाजूला निर्दोष स्त्रियांचे प्राण या तिढ्यात उभा असलेला बेंटिक निर्णयाच्या उंबरठ्यावर होता.

याच ठिकाणी राजा राम मोहन रॉय यांच्या विचारांचा पगडा निर्णायक ठरतो. राम मोहन रॉय यांनी सतीविरोध केवळ भावनेने केला नाही; त्यांनी त्याला बौद्धिक आणि नैतिक पाया दिला. त्यांनी दाखवून दिले की सती ही हिंदू धर्माची अनिवार्य आज्ञा नाही. त्यांनी हेही स्पष्ट केले की धर्माच्या नावाखाली स्त्रीहत्या चालू ठेवणे म्हणजे समाजाच्या आत्म्यालाच जाळणे होय. बेंटिक यांच्यासाठी ही गोष्ट महत्त्वाची होती, कारण त्यांना केवळ शासन करायचे नव्हते, तर निर्णयासाठी नैतिक आधार हवा होता. तो आधार त्यांना राम मोहन रॉय यांच्या विचारांत सापडला.

इतिहासात असे नमूद होते की बेंटिक यांनी सतीप्रथेवर बंदी घालण्यापूर्वी परिस्थितीचा सखोल अभ्यास केला, न्यायाधीश आणि अधिकाऱ्यांचे मत जाणून घेतले, आणि विरोधाची शक्यता समजून घेतली. काहींनी त्यांना सावध राहण्याचा सल्ला दिला. राम मोहन रॉय यांनीही अचानक झटका देण्यापेक्षा विचारपूर्वक पावले उचलण्याची भूमिका मांडल्याचे उल्लेख सापडतात; पण याचा अर्थ ते बंदीविरोधात होते असा नाही. उलट, त्यांनी सामाजिक आणि वैचारिक लढा उभारून बेंटिक यांच्या निर्णयाला जमिनीवरचा अर्थ दिला. बेंटिक यांनी मग ४ डिसेंबर १८२९ रोजी सतीला बेकायदेशीर ठरवणारा नियम जारी केला. पुढे हा निर्णय कायम राहावा यासाठी राम मोहन रॉय यांनी ब्रिटनमध्ये जाऊनही पाठपुरावा केला.

म्हणून सतीबंदीचा इतिहास लिहिताना केवळ एवढे म्हणणे अपुरे ठरते की “बेंटिक यांनी कायदा केला.” खरे तर हा कायदा म्हणजे राम मोहन रॉय यांच्या विचारांचे शासनरूप होते. रॉय यांनी समाजाला आरसा दाखवला; बेंटिक यांनी त्या आरशात दिसणारे सत्य स्वीकारून कायदा केला. रॉय यांनी मने बदलण्याचा प्रयत्न केला; बेंटिक यांनी व्यवस्था बदलण्याचे धाडस केले. एकाने विवेक जागवला, तर दुसऱ्याने त्या विवेकाला अधिकार दिला.

राजा राम मोहन रॉय यांचे निधन २७ सप्टेंबर १८३३ रोजी ब्रिस्टॉल येथे झाले, तर लॉर्ड विल्यम बेंटिक यांचे निधन १७ जून १८३९ रोजी पॅरिस येथे झाले. पण त्यांच्या मृत्यूने त्यांचे कार्य संपले नाही. कारण त्यांनी मिळून दिलेला संदेश आजही जिवंत आहे. समाजपरिवर्तनासाठी विचारवंताची मशाल आणि शासकाचा निर्धार दोन्ही आवश्यक असतात.

आज जेव्हा आपण या दोघांकडे पाहतो, तेव्हा ते दोन स्वतंत्र व्यक्तिरेखा वाटत नाहीत; ते एका महान परिवर्तनाच्या दोन बाजू वाटतात. राजा राम मोहन रॉय नसते, तर बेंटिक यांच्या निर्णयाला भारतीय समाजमनाचा नैतिक आधार मिळाला नसता. आणि बेंटिक नसते, तर राम मोहन रॉय यांचे विचार अनेकांच्या मनात जळत राहिले असते, पण कायद्याच्या रूपाने समाजाला संरक्षण मिळाले नसते. म्हणूनच या इतिहासाचा खरा अर्थ असा  सतीच्या चितेवर एका स्त्रीचे आयुष्य जळत होते; पण त्या राखेतून उभे राहिलेले दोन ज्वलंत विचार मानवतेचा नवा अध्याय लिहून गेले.