जिद्दीने घडवलेले महान आयुष्य : अल्बर्ट आईन्स्टाईन यांची प्रेरणादायी गाथा

अल्बर्ट आईन्स्टाईन यांचा जन्म १४ मार्च १८७९ रोजी जर्मनीतील उल्म (तेव्हाचे वुर्टेमबर्ग, जर्मन साम्राज्य) येथे झाला. पुढे त्यांनी सापेक्षतावादाचा सिद्धांत मांडत विज्ञानविश्वात क्रांती घडवली आणि १९२१ साली नोबेल पारितोषिक मिळवले. नाझी राजवटीच्या उदयानंतर त्यांनी जर्मनी सोडून अमेरिकेत स्थायिक होण्याचा निर्णय घेतला आणि प्रिन्स्टन येथे संशोधनकार्य सुरू ठेवले.

त्यांच्या नावाशी जोडला जाणारा ड्रायव्हरचा किस्सा लोकप्रिय असला, तरी तो ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला नसून दंतकथेच्या स्वरूपातच ओळखला जातो; मात्र या कथेतून खऱ्या ज्ञानाची कसोटी कठीण प्रसंगीच लागते, हा संदेश मिळतो.

आईन्स्टाईन यांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ बुद्धिमत्तेमुळे नव्हे, तर त्यांच्या साधेपणामुळेही वेगळे ठरते.

जगप्रसिद्ध शास्त्रज्ञ अल्बर्ट आईन्स्टाईन यांच्याबाबत अनेक दंतकथा प्रचलित असल्या तरी त्यांच्या आयुष्यातील काही घटना दस्तऐवजीकृत स्वरूपात उपलब्ध आहेत. त्यापैकी मोजे न घालण्याची सवय, प्रिन्स्टनमधील साधं जीवन आणि पत्नीशी असलेलं शैक्षणिक नातं हे तीन प्रसंग विशेष उल्लेखनीय ठरतात.

आईन्स्टाईन अनेकदा मोजे घालत नसत. त्यांनी एका पत्रात नमूद केलं होतं की लहानपणी त्यांना जाणवलं की पायाच्या मोठ्या बोटामुळे मोज्याला छिद्र पडतं, त्यामुळे त्यांनी मोजे घालणंच बंद केलं. हा केवळ विनोद नव्हता, तर त्यांच्या स्वभावातील साधेपणा आणि औपचारिकतेकडे दुर्लक्ष करण्याची वृत्ती दाखवणारा भाग होता. ते आरामदायी कपडे घालत आणि बाह्य देखाव्यापेक्षा विचारांवर भर देत. त्यांची ही सवय त्यांच्या सहकाऱ्यांच्या आठवणींमध्येही आढळते.

अमेरिकेतील Princeton University येथे १९३३ नंतर कार्यरत असताना त्यांचं जीवन अत्यंत साधं होतं. ते अनेकदा पायी चालत आपल्या कार्यालयात जात असत. मोठे शास्त्रज्ञ असूनही कोणताही दिखावा किंवा विशेष सुरक्षा त्यांना नको होती. विद्यार्थ्यांशी ते सहज संवाद साधत आणि शेजाऱ्यांशी मैत्रीपूर्ण वर्तन करत. नोबेल पारितोषिक मिळाल्यानंतरही त्यांच्या जीवनशैलीत कोणताही बदल झाला नाही. सन्मान आणि प्रसिद्धी असूनही त्यांनी साधेपणा आणि नम्रता जपली.

त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यात पहिल्या पत्नी मिलेवा  मॅरीक यांची भूमिका चर्चेचा विषय राहिली आहे. दोघेही झ्युरिक पॉलिटेक्निकमध्ये (आजचे ETH Zurich) सहाध्यायी होते. त्यांच्या पत्रव्यवहारातून असे दिसते की सुरुवातीच्या काळात ते एकत्रितपणे भौतिकशास्त्रावर चर्चा करत असत. काही इतिहासकारांच्या मते, मिलिवा यांचा बौद्धिक प्रभाव आईन्स्टाईन यांच्या विचारप्रक्रियेत होता; मात्र त्यांच्या संशोधनातील नेमका वाटा किती होता, याबाबत मतभेद आहेत. वैयक्तिक आयुष्यात तणाव वाढल्यामुळे त्यांचा घटस्फोट झाला, परंतु नोबेल पारितोषिकाची रक्कम आईन्स्टाईन यांनी मिलिवाला देण्याचं मान्य केलं होतं हा त्यांच्यातील आर्थिक जबाबदारीचा पुरावा मानला जातो.

या तीन घटनांमधून एक गोष्ट स्पष्ट होते. आईन्स्टाईन यांची महानता केवळ वैज्ञानिक शोधांमध्ये नव्हती, तर साधेपणा, जबाबदारी आणि विचारांप्रती असलेल्या प्रामाणिक निष्ठेत होती.

आयुष्याच्या अखेरीस ते न्यू जर्सीतील प्रिन्स्टन येथेच वास्तव्यास होते. १८ एप्रिल १९५५ रोजी पोटातील महाधमनीच्या (abdominal aortic aneurysm) फुटल्यामुळे त्यांचे निधन झाले. मृत्युसमयी त्यांचे वय ७६ वर्षे होते. त्यांच्या इच्छेनुसार अंत्यसंस्कार अत्यंत साध्या पद्धतीने करण्यात आले आणि त्यांच्या अस्थींचे विसर्जन गुप्त ठिकाणी करण्यात आले, ज्यातून त्यांच्या साधेपणाची आणि प्रसिद्धीपासून दूर राहण्याची वृत्ती शेवटपर्यंत दिसून आली.