सतेज पाटलांनी गोकुळ जिंकले नाही; महाराष्ट्राच्या सहकाराची ‘गुजरात टेस्ट’ फेल ठरवली !

फडशा

सत्यमेव जयते न्यूज डॉट कॉम 

आविष्कार देसाई 

कोल्हापूर जिल्ह्यातील गोकुळ दूध संघाची निवडणूक झाली आणि निकालही लागला. पण हा निकाल फक्त २५ संचालक कोण होणार, एवढ्यापुरता मर्यादित ठेवला तर त्यातील खरा राजकीय अर्थ हातातून निसटेल. कारण यावेळी गोकुळच्या निवडणुकीत सहकार विरुद्ध सत्ता एवढीच लढाई नव्हती; पडद्यामागे एक मोठा प्रश्न उभा करण्यात आला होता. तो म्हणजे महाराष्ट्राच्या सहकारी संस्थांचा कारभार आणि निर्णयक्षमता भविष्यातही महाराष्ट्रातच राहणार की राष्ट्रीय पातळीवरील मोठ्या सहकारी ब्रँडच्या केंद्रीकरणाच्या दिशेने जाणार? आणि या प्रश्नाला सतेज पाटील यांनी ‘गुजरात लॉबी’चे स्वरूप दिले.

निकाल काय सांगतो? मुख्यमंत्री, उपमुख्यमंत्री, तीन मंत्री, दोन खासदार आणि दहा आमदार अशी महायुतीची भलीमोठी राजकीय ताकद एका बाजूला होती; तर दुसऱ्या बाजूला सतेज पाटील, राजू शेट्टी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांची समविचारी आघाडी. अखेरीस सतेज पाटील यांच्या आघाडीने १६ जागा जिंकत बहुमत मिळवले, तर महायुतीला नऊ जागांवर समाधान मानावे लागले. याचा अर्थ एकच सत्तेचे गणित मोठे होते; पण मतदारांच्या मनातील गणित वेगळे होते. महायुतीने ही निवडणूक ताकदीने लढवली. संघटन, नेत्यांची फौज, मतदारांशी संपर्क, ठरावधारकांचे व्यवस्थापन सगळे काही होते. मतदान तब्बल ९९.९६ टक्के झाले. ५,४१६ पैकी ५,४१४ मतदारांनी मतदान केले. म्हणजे गोकुळच्या राजकारणात एकही मत सहजासहजी सोडण्याची परिस्थिती नव्हती. पण सतेज पाटील यांनी महायुतीच्या ताकदीला त्याच मैदानावर उत्तर दिलेच नाही.

सतेज पाटलांनी प्रश्न बदलला. “महायुती जिंकणार की सतेज पाटील?” हा प्रश्न त्यांनी मतदारांसमोर ठेवला नाही. त्याऐवजी“गोकुळचा निर्णय कोल्हापुकर घेणार की गुजरात लॉबी ?” हा प्रश्न पुढे केला. आणि याच ठिकाणी ‘गुजरात लॉबी’चा मुद्दा राजकीयदृष्ट्या प्रभावी ठरला. सतेज पाटील यांनी महायुतीवर गोकुळला गुजरातस्थित सरदार वल्लभभाई पटेल को-ऑपरेटिव्ह फेडरेशनच्या दिशेने नेण्याचा आरोप केला. अमूल, नंदिनी, सांची आणि महानंद यांची उदाहरणे देत त्यांनी स्थानिक सहकारी संस्थांचे केंद्रीकरण होण्याची भीती व्यक्त केली. आता या आरोपांमधील प्रत्येक दाव्याची सत्यता हा स्वतंत्र तपासाचा विषय आहे. पण निवडणुकीच्या राजकारणात एक गोष्ट महत्त्वाची असते मतदारांनी तो प्रश्न स्वीकारला का? गोकुळचा निकाल पाहता उत्तर ‘हो’ असे म्हणावे लागेल.

गुजरात इथे भौगोलिक नव्हते; ते ‘केंद्रीकरणाचे प्रतीक’ बनले! या निवडणुकीतील सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा कदाचित हाच आहे. ‘गुजरात’ हा शब्द सतेज पाटील यांच्या प्रचारात फक्त एका राज्याचा संदर्भ राहिला नाही. तो स्थानिक सहकार विरुद्ध बाह्य केंद्रीकरण या संघर्षाचे प्रतीक बनला. गोकुळ म्हणजे कोल्हापूर. गोकुळ म्हणजे गावागावातील दूध संस्था. गोकुळ म्हणजे दूध उत्पादक. गोकुळ म्हणजे दर दहा दिवसांनी शेतकऱ्याच्या हातात पोहोचणारा पैसा. म्हणूनच मतदारांच्या मनात प्रश्न निर्माण झाला असेल“उद्या निर्णय घेणारे लोक आपल्यातले राहतील का?” आणि सहकाराच्या निवडणुकीत यापेक्षा मोठा भावनिक मुद्दा दुसरा कोणता? महायुतीची चूक नेमकी कुठे झाली? महायुतीने सतेज पाटील यांना पराभूत करण्यासाठी राजकीय शक्ती एकवटली; पण सतेज पाटील यांनी स्वतःला ‘गोकुळ वाचवण्याच्या लढाईचा चेहरा’ बनवले. हा फरक निर्णायक ठरला. महायुतीकडे नेत्यांची संख्या होती. सतेज पाटलांनी सरांच्या मनामध्ये एकच विषय ठासून बिंबवला तो म्हणजे गोकुळची स्वायत्तता. महायुतीकडे सत्ता होती. सतेज पाटलांकडे ‘बाहेरचा हस्तक्षेप’ हा राजकीय भीतीचा मुद्दा होता. आणि सहकाराच्या निवडणुकीत शेतकरी केवळ पक्ष पाहत नाही; तो आपल्या संस्थेचा कारभार उद्या कुणाच्या हातात असेल, हेही पाहतो.

‘गुजरात टेस्ट’ म्हणजे नेमके काय? हीच या निकालाची खरी व्याख्या आहे. महाराष्ट्राच्या सहकार क्षेत्रासमोर भविष्यात मोठ्या प्रश्नांची मालिका उभी राहणार आहे. स्थानिक दूध संघ किती स्वतंत्र राहणार? मोठ्या राष्ट्रीय ब्रँडशी त्यांचे संबंध कसे असणार? निर्णय प्रक्रिया स्थानिक सभासदांच्या हातात राहणार की हळूहळू वरच्या पातळीवर केंद्रीकृत होणार? गोकुळमध्ये सतेज पाटील यांनी या सर्व प्रश्नांना एका शब्दात बांधले ते म्हणजे ‘गुजरात लॉबी’. आणि मतदारांनी त्या शब्दाला राजकीय वजन दिले. म्हणूनच हा निकाल फक्त सतेज पाटील यांचा विजय नाही. हा ‘आमच्या सहकाराचा निर्णय आम्हीच घेणार’ या मानसिकतेचा विजय म्हणूनही पहिला जाऊ शकतो.

सगळ्यात मोठा धडा महायुतीसाठी! सत्तेची ताकद वापरून एखादी सहकारी संस्था जिंकता येऊ शकते; पण त्या संस्थेची मालकीची भावना जिंकता आली नाही तर मतदार शेवटच्या क्षणी सगळे गणित बिघडवू शकतो. गोकुळमध्ये नेमके हेच झाले. सतेज पाटील यांनी कदाचित महायुतीच्या प्रत्येक नेत्याला वेगवेगळे हरवले नाही. त्यांनी महायुतीच्या सामूहिक ताकदीसमोर एक सामूहिक प्रश्न उभा केला ‘गोकुळ बाहेर जाईल का?’ आणि ती भीती मतपेटीत उतरली. म्हणूनच गोकुळचा निकाल महाराष्ट्रातील सहकारासाठी एक इशारा आहे. गुजरात असो, दिल्ली असो किंवा मुंबई सहकाराच्या संस्थेचा निर्णय कुठून होणार, हा प्रश्न आता केवळ प्रशासकीय राहिलेला नाही; तो राजकीय आणि भावनिकही झाला आहे.

आता सतेज पाटलांचीही परीक्षा सुरू झाली आहे. कारण निवडणुकीत ‘गोकुळ वाचवू’ म्हणणे सोपे असते; सत्ता मिळाल्यानंतर गोकुळला अधिक सक्षम, पारदर्शक आणि दूध उत्पादककेंद्री बनवणे ही खरी कसोटी असेल. आज मात्र एक गोष्ट स्पष्ट आहे गोकुळची निवडणूक जिंकण्यासाठी महायुतीने सत्ता आणली; सतेज पाटलांनी ‘स्वायत्ततेचा सवाल’ आणला. आणि कोल्हापुरातील मतदारांनी शेवटी कोणता मुद्दा मोठा मानला, याचे उत्तर निकालाने दिले आहे. गोकुळचा निकाल लागला; पण त्याहून मोठी गोष्ट घडली ती म्हणजे महाराष्ट्राच्या सहकाराची ‘गुजरात टेस्ट’ झाली… आणि सत्तेच्या दाव्यांनंतरही ती टेस्ट महायुतीच्या हातून फेल झाली.!