दरबार ते ग्रॅमोफोन… भारतीय संगीत इतिहासातील पहिली सुपरस्टार—गौहर जान!

गौहर जान या भारतीय संगीतविश्वातील एक क्रांतिकारी आणि दैदिप्यमान व्यक्तिमत्त्व म्हणून ओळखल्या जातात. त्या केवळ एक श्रेष्ठ गायिका नव्हत्या, तर भारतीय संगीताला रेकॉर्डिंगच्या आधुनिक युगात नेणाऱ्या पहिल्या कलाकारांपैकी एक होत्या. विशेष म्हणजे त्या जन्मतः श्रीमंत नव्हत्या, तर स्वतःच्या कलेच्या जोरावर त्यांनी अफाट संपत्ती, कीर्ती आणि प्रतिष्ठा मिळवली.

1873 साली जन्मलेल्या गौहर जान यांचे मूळ नाव अँजेलिना येओवार्ड (Angelina Yeoward) होते. त्यांचे वडील ब्रिटिश वंशाचे होते, तर त्यांच्या आई मलका जान या भारतीय कलावंत होत्या. त्यामुळे त्यांची पार्श्वभूमी मिश्र (Anglo-Indian) होती. बालपणात त्यांच्यावर ख्रिश्चन संस्कार होते; मात्र पुढे त्यांच्या आईने इस्लाम धर्म स्वीकारला आणि त्यानंतर अँजेलिना यांचे नाव बदलून “गौहर जान” ठेवण्यात आले. त्या पुढे इस्लाम धर्मीय बनल्या, परंतु त्यांच्या कलेने धर्माच्या सर्व सीमारेषा ओलांडल्या.

लहानपणापासूनच त्यांना संगीत, नृत्य आणि सादरीकरणाचे कसदार प्रशिक्षण मिळाले. तवायफ परंपरेतून आलेल्या या संस्कारांमुळे त्यांची कलात्मक घडण अत्यंत प्रभावी झाली. कोणतीही राजघराण्याची पार्श्वभूमी नसताना त्यांनी केवळ आपल्या प्रतिभेच्या बळावर पुढे वाटचाल केली.

त्यांच्या आवाजातील माधुर्य, अदाकारी आणि मंचावरील दिमाखदार उपस्थितीमुळे त्या अल्पावधीतच प्रसिद्धीच्या शिखरावर पोहोचल्या. त्यांनी ठुमरी, दादरा, खयाल अशा विविध शैलींमध्ये प्राविण्य मिळवले. 1902 साली त्यांनी Gramophone Company साठी रेकॉर्डिंग करून इतिहास रचला आणि भारतातील पहिल्या रेकॉर्डिंग स्टार बनल्या. प्रत्येक गाण्यानंतर “My name is Gauhar Jaan!” असे सांगण्याची त्यांची शैली त्यावेळी विशेष चर्चेचा विषय ठरली.

त्यांची लोकप्रियता इतकी प्रचंड होती की त्या एका कार्यक्रमासाठी ₹1000 ते ₹3000 इतके मानधन घेत असत. जे त्या काळात अत्यंत मोठे मानले जात होते. राजे-महाराजे आणि नवाबांच्या दरबारात त्यांना सन्मानाने निमंत्रित केले जाई. त्या त्या काळातील सर्वाधिक मानधन घेणाऱ्या कलाकारांमध्ये गणल्या जात होत्या.

गौहर जान यांचे जीवन ऐश्वर्याने नटलेले होते. स्वतःची बग्गी, दागिन्यांनी सजलेले व्यक्तिमत्त्व, आलिशान निवासस्थान आणि अनेक नोकर-चाकर या सर्व गोष्टी त्यांच्या यशाची साक्ष देतात. त्या त्या काळातील खऱ्या अर्थाने ‘सेलिब्रिटी’ होत्या.

त्यांची कमाई इतकी मोठी होती की ब्रिटिश सरकार सुद्धा त्यांच्याकडून कर वसूल करत होते. एकदा कर न भरल्यामुळे त्यांच्या संपत्तीवर जप्तीची कारवाई करण्यात आली होती. नंतर त्यांनी कर भरून हा प्रश्न सोडवला. या घटनेतून त्यांच्या आर्थिक सामर्थ्याची प्रचंड पातळी स्पष्ट होते.

गौहर जान या खऱ्या अर्थाने ‘self-made’ सुपरस्टार होत्या. त्यांनी शून्यातून सुरुवात करून स्वतःच्या कलेच्या बळावर अफाट संपत्ती आणि मान मिळवला. त्यांनी कलाकारांच्या मानधनाला नवा स्तर दिला आणि संपूर्ण कलाकार वर्गाला आर्थिक प्रतिष्ठा मिळवून दिली.

आयुष्याच्या शेवटी त्या मैसूर येथे स्थायिक झाल्या आणि 1930 साली त्यांचे निधन झाले. त्यांची कथा ही केवळ एका महान गायिकेची नाही, तर संघर्ष, प्रतिभा आणि आत्मविश्वासाच्या जोरावर शिखर गाठणाऱ्या एका स्त्रीची प्रेरणादायी गाथा आहे. त्या भारतातील पहिल्या खऱ्या अर्थाने महिला सुपरस्टार म्हणून इतिहासात अजरामर झाल्या.