रायगडची दिवाळी : शिवकालीन परंपरा, कोकणी संस्कृती आणि खाद्यवैभवाचा उत्सव

लेखन : स्वरूप रोहिणी चाया हुले, अलिबाग (9322824190) इंटर्न, जिल्हा माहिती कार्यालय, ठाणे

सत्यमेव जयते न्यूज डॉट कॉम

रायगड जिल्हा — कोकणाचा मानबिंदू आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याची राजधानी. येथे साजरी होणारी दिवाळी म्हणजे केवळ दिव्यांचा सण नाही, तर तो इतिहास, परंपरा, शेती आणि संस्कृतीचा एकत्रित उत्सव आहे. कोकणी मातीत रुजलेल्या या भूमीत दिवाळीला विशेष ओळख आहे — कारण येथे प्रकाशोत्सवाबरोबरच शिवकालीन वारशाची आणि ग्रामजीवनातील कष्टमूल्यांची उजळणी केली जाते.

या लेखातून पाहूया — रायगड जिल्ह्यातील दिवाळीची वैशिष्ट्ये, स्थानिक परंपरा, खाद्यसंस्कृती आणि दीपोत्सवातील सामाजिक जाणीवा.-

—

रायगडची दिवाळी आणि पारंपरिक वारसा

रायगड जिल्हा हा कोकण किनारपट्टीवर वसलेला कृषीप्रधान प्रदेश आहे. नवीन पीक (भात) घरात आल्यावर सुरू होणारा दिवाळीचा काळ हा समृद्धी, निसर्गकृतज्ञता आणि धार्मिक श्रद्धेचा संगम असतो.

किल्ले रायगडावरील दीपोत्सव — शिवकालीन तेजाचा साक्षीदार
स्वराज्याच्या राजधानीवर दरवर्षी दिवाळीच्या काळात होणारा दीपोत्सव हा रायगड जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक अभिमानाचा केंद्रबिंदू ठरतो. मशाली आणि पणत्यांच्या प्रकाशात संपूर्ण किल्ला उजळून निघतो आणि इतिहास जणू जिवंत होतो. पारंपरिक वेशभूषा केलेले शिवभक्त छत्रपतींच्या प्रतिमेसह पालखी काढतात. तलवारबाजी, दंडपट्टा यांसारखे मर्दानी खेळ आणि “जय भवानी, जय शिवाजी”च्या घोषणांनी गड दुमदुमून जातो.

मुलांकडून किल्ले बांधण्याची परंपरा
दिवाळीच्या सुट्टीत मातीचे किल्ले बांधण्याची प्रथा कोकणभर लोकप्रिय आहे. मुले आपल्या कल्पकतेने रायगड, प्रतापगड, जंजिरा यांसारख्या गडकिल्ल्यांच्या प्रतिकृती तयार करतात. या उपक्रमातून मुलांमध्ये इतिहासप्रेम, सृजनशीलता आणि स्वराज्याची ओळख जोपासली जाते.

बलिप्रतिपदेच्या आगळ्या प्रथा
रायगडातील काही भागांत बलिप्रतिपदेच्या दिवशी सकाळी घरातील कचरा, झाडू, नाणे आणि थोडा फराळ एका भांड्यात ठेवून अंगणाबाहेर नेला जातो. तो भांडे पेटवून फटाके वाजवले जातात — दुर्गुण, दारिद्र्य आणि अंधार नष्ट करण्याचे प्रतीकात्मक दर्शन यातून घडते. काही ठिकाणी शेणाचा गोठा आणि ‘कारटां’ झाडाची फांदी टोचून प्रतीकात्मक गोवर्धन पूजा केली जाते.

—

रायगडची दिवाळी खाद्यसंस्कृती — परंपरेचा स्वाद

रायगड जिल्ह्याची दिवाळी म्हणजे पोहे, फराळ आणि पोपटीचा अद्भुत संगम.

‘पोहे’ परंपरा
नरकचतुर्दशीच्या सकाळी पोहे खाण्याची खास प्रथा आजही जपली जाते. पूर्वी भात भिजवून, चुलीवर भाजून आणि लाकडी उखळात कांडप करून तयार केलेले ‘गावठी पोहे’ घराघरात बनवले जात. त्यातून तयार होणारे फोडणीचे, गोड, दूध किंवा गूळ पोहे — केळीच्या पानावर रताळ्यांसह वाढले जातात. हा सणाचा नाश्ता कोकणी घरांमध्ये आजही अभिमानाने केला जातो.

पारंपरिक फराळ — गोडव्याची परंपरा
रवा लाडू, बेसन लाडू, करंजी, शंकरपाळी, अनारसे, लाह्या आणि बतासे — हे पदार्थ केवळ खाद्य नव्हेत, तर पिढ्यांमधील सांस्कृतिक बंध जपतात. लक्ष्मी पूजनाच्या दिवशी या पदार्थांचा नैवेद्य दाखवून कुटुंब एकत्र बसून प्रसाद ग्रहण करणे ही आनंददायी परंपरा आहे.

रायगडचा खास स्वाद — ‘पोपटी’
‘पोपटी’ हा रायगड जिल्ह्याचा खास पारंपरिक पदार्थ आहे. वालाच्या शेंगा, बटाटा, वांगी, कांदा आणि मसाले एकत्र करून मातीच्या मडक्यात भरले जातात आणि शेणाच्या गोवऱ्यांमध्ये भाजले जातात. नैसर्गिक वाफेमुळे तयार होणारा हा पदार्थ चविष्ट, पौष्टिक आणि सामूहिक जेवणाचा अनुभव देतो. दिवाळीच्या थंड संध्याकाळी शेतात बसून पोपटीचा आस्वाद घेणे ही रायगडी परंपरा आजही कायम आहे.

—

दीपोत्सवातील सामाजिक भावना — शहिदांना आदरांजली

रायगड जिल्ह्यातील दीपोत्सव हा केवळ आनंदाचा नव्हे तर शौर्य आणि कृतज्ञतेचा सण आहे. कर्जत तालुक्यातील सिद्धगडावर दरवर्षी शेकडो पणत्यांनी दीपोत्सव साजरा केला जातो. याच ठिकाणी स्वातंत्र्यवीर भाई कोतवाल आणि हिराजी गोमाजी पाटील यांनी देशासाठी प्राणार्पण केले होते. “एक दिवा शहीदांसाठी” या भावनेने येथे दरवर्षी दिवे लावले जातात. हा उपक्रम देशभक्तीची ज्योत जिवंत ठेवणारा आहे.

दिवाळीच्या काळात रायगडमधील बाजारपेठा आकाशकंदिल, पणत्या आणि समईंनी उजळून निघतात — कोकणचा रंग, सुगंध आणि उत्साह सर्वत्र झळकतो.

—

रायगडची दिवाळी — परंपरा, प्रकाश आणि अभिमानाचा संगम

रायगड जिल्ह्यातील दिवाळी म्हणजे इतिहासाचा तेज, कोकणी संस्कृतीचा गंध आणि स्नेहाचा प्रकाश.
किल्ले रायगडावर मशालींनी दिलेली शिवकालीन मानवंदना, पोह्यांचा सुगंध, पोपटीचा आस्वाद आणि सिद्धगडवरील शहीद दीपोत्सव — हे सर्व मिळून रायगडची दिवाळी महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक नकाशावर अमिट ठसा उमटवते.

आजही येथील नागरिक श्रद्धा, उत्साह आणि अभिमानाने या परंपरा जपत आहेत — म्हणूनच रायगडची दिवाळी फक्त सण नाही, तर सांस्कृतिक वारशाचा उत्सव आहे.

—