ताज्या बातम्यादेश विदेशमहाराष्ट्रमुंबईरायगडसंपादकीय
अमेरिकेच्या टॅरिफ युद्धात चीनचा ‘रेअर अर्थ’ तुरुपचा पत्ता — भारतासाठी धडा
सत्यमेव जयते न्यूज डॉट कॉम
अमेरिकेच्या टॅरिफला उत्तर देताना चीनने दाखवले आपले खरे बळ, रेअर अर्थ एलिमेंट्स! भारताकडे मोठे साठे असले तरी प्रक्रिया क्षमतेअभावी तो अजून मागे आहे. चीनकडे जगातील ६९% रेअर अर्थ उत्पादनाचे नियंत्रण, भारत पाचव्या क्रमांकावर का? अमेरिकेच्या टॅरिफ पार्श्वभूमीवर सविस्तर विश्लेषण. जाणून घ्या कोणत्या देशांनी या क्षेत्रात वर्चस्व मिळवले आहे.
अमेरिकेच्या टॅरिफबाबतच्या आक्रमक धोरणाला प्रत्युत्तर देण्याचे धारिष्ट्य चीनने रेअर अर्थ एलिमेंट्सच्या जोरावर दाखवले आहे. जगातील जवळपास सर्वच मोठ्या बाजारपेठांवर चीनने या दुर्मिळ खनिजांच्या (Rare Earth Elements) माध्यमातून आपले वर्चस्व निर्माण केले आहे. हे खनिजे आधुनिक इलेक्ट्रॉनिक्स, इलेक्ट्रिक वाहने, वायु-ऊर्जा टर्बाइन, क्षेपणास्त्रे आणि उपग्रह यांसारख्या तंत्रज्ञानाच्या केंद्रस्थानी आहेत. त्यामुळे रेअर अर्थ म्हणजे आधुनिक उद्योगजगताचा “ऑक्सिजन” मानला जातो.
२०२४ मध्ये चीनने जगातील सुमारे ६९ टक्के रेअर अर्थ उत्पादनावर नियंत्रण ठेवले आहे. त्यापेक्षा महत्त्वाची बाब म्हणजे या घटकांचे प्रक्रिया आणि शुद्धीकरण (processing आणि refining) काम जवळपास ९० टक्के प्रमाणात चीनमध्येच केले जाते. या उत्पादनावर चीनने केवळ तांत्रिक वर्चस्वच नव्हे, तर राजनैतिक दबाव आणण्यासाठी वापरण्याची पद्धत विकसित केली आहे. अमेरिकेने आणि तिच्या सहयोगी देशांनी चीनवर टॅरिफ लावल्यावर, चीनने प्रत्युत्तर म्हणून रेअर अर्थ निर्यातीवर निर्बंध आणले. या निर्बंधांमुळे पाश्चात्य देशांच्या इलेक्ट्रॉनिक आणि संरक्षण उद्योगांवर मोठा परिणाम होऊ शकतो.
या पार्श्वभूमीवर भारताची स्थिती लक्षवेधी आहे. भारताजवळ सुमारे ६.९ दशलक्ष टन रेअर अर्थ राखीव खनिजे असल्याचे अमेरिकन भूगर्भशास्त्र सर्वेक्षण (USGS) आणि इतर जागतिक अहवालांनी नमूद केले आहे. राखीव दृष्टीने भारत जगात पाचव्या क्रमांकावर आहे. मात्र उत्पादन आणि प्रक्रिया क्षमतेत भारत अद्याप मागे आहे. २०२३–२४ दरम्यान भारताचे वार्षिक उत्पादन केवळ २,९०० मेट्रिक टनांपर्यंत मर्यादित राहिले, जे जागतिक उत्पादनाच्या एक टक्क्याहूनही कमी आहे.
यामुळे भारत जागतिक उत्पादनात सातव्या क्रमांकावर आहे, पण त्याचे खनिज साठे आणि तांत्रिक प्रगती पाहता भविष्यात मोठा खेळाडू होण्याची क्षमता आहे. समस्या अशी की भारताकडे प्रक्रिया (refining) आणि विभाजन (separation) यासाठी आवश्यक तंत्रज्ञान आणि प्रगत यंत्रणा फार कमी आहेत. सध्या या प्रक्रियेसाठी भारत मोठ्या प्रमाणावर चीनवर अवलंबून आहे.
जगातील इतर देशांचा विचार केला तर चीन पहिल्या क्रमांकावर असून, त्याच्यानंतर अमेरिका, म्यानमार, ऑस्ट्रेलिया आणि रशिया हे देश पुढे आहेत. अमेरिकेचे उत्पादन जागतिक प्रमाणात सुमारे १२ टक्के आहे, तर ऑस्ट्रेलिया आणि म्यानमार देखील आपले उत्पादन झपाट्याने वाढवत आहेत. ब्राझीलकडे देखील मोठे राखीव असून उत्पादन क्षमतेत वाढ सुरू आहे.
भारताने रेअर अर्थ क्षेत्रात पुढे जाण्यासाठी अनेक दिशा उघड्या आहेत. सार्वजनिक व खाजगी गुंतवणूक, तंत्रज्ञान सहकार्य, पर्यावरणपूरक खाण धोरण आणि विदेशी भागीदारी. भारतीय कंपन्या आणि सरकारी संस्था या क्षेत्रात स्वावलंबनाचे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी तयारी करत आहेत. देशाच्या ऊर्जा सुरक्षेसोबतच संरक्षण उद्योग, इलेक्ट्रॉनिक्स, ईव्ही (EV) आणि सेमीकंडक्टर उत्पादनासाठी रेअर अर्थ अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहेत.
एकीकडे अमेरिकेचा टॅरिफ दबाव आणि दुसरीकडे चीनचे या घटकांवरील एकाधिकार धोरण यामुळे भारतासमोर दुहेरी आव्हान निर्माण झाले आहे. भारताने जर वेळेवर संशोधन, खाण परवाने आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरण यावर लक्ष केंद्रित केले, तर पुढील दशकात भारत आशियातील रेअर अर्थ उत्पादनाचे नवे केंद्र बनू शकतो.
…..
रेअर अर्थ एलिमेंट्स म्हणजे काय?
“रेअर अर्थ एलिमेंट्स” म्हणजे पृथ्वीच्या भूगर्भात आढळणारे १७ धातूंचा (metallic elements) एक विशेष समूह आहे.
हे सर्व घटक पिरियॉडिक टेबलमध्ये लँथनाइड (Lanthanide) समूहात येतात, तसेच स्कँडियम (Scandium) आणि यट्रियम (Yttrium) या दोन धातूंनाही या गटात धरले जाते. म्हणजे एकूण १७ धातू = १५ लँथनाइड्स + स्कँडियम + यट्रियम
……..
या १७ रेअर अर्थ धातूंची यादी
1. लँथनम (Lanthanum)
2. सेरियम (Cerium)
3. प्रसीओडायमियम (Praseodymium)
4. निओडायमियम (Neodymium)
5. प्रमेथियम (Promethium)
6. समेरियम (Samarium)
7. युरोपियम (Europium)
8. गॅडोलिनियम (Gadolinium)
9. टर्बियम (Terbium)
10. डिस्प्रोसियम (Dysprosium)
11. होल्मियम (Holmium)
12. एर्बियम (Erbium)
13. थुलियम (Thulium)
14. इटर्बियम (Ytterbium)
15. ल्युटेटियम (Lutetium)
16. स्कँडियम (Scandium)
17. यट्रियम (Yttrium)
—
“रेअर अर्थ” का म्हणतात?
हे धातू पृथ्वीवर अत्यल्प प्रमाणात नाहीत, पण ते एकत्र, मिश्र स्वरूपात सापडतात — म्हणजे त्यांना वेगळे काढणे आणि शुद्ध करणे (extraction & refining) खूप कठीण असते. त्यामुळे या धातूंचा उत्खनन आणि प्रक्रिया खर्च खूप जास्त असतो. म्हणूनच त्यांना “रेअर” म्हणजे “दुर्मिळ” असे नाव पडले.
……
